[Aminat]

Сообщение от Marty

г1онжаг1а- развилка, ж1ара некъ- перекресток,
и ши дош хезна суна)

Наверняка, старшие и говорили г1онжаг1а. Я просто не припомню. А вот перекресток был: биъ некъ бекъалун меттиг, биъ некъ бекъалучахь. Аса а иштта ола.

Наши родители и прапра..говорили на чистом родном. Словарь редкопроизносимых, еще в недавнем прошлом, был обиходным. И оьрсийн мотт, дукхах болчара 1амийна ца хиларх, даьлла и цхьа беркат ду- кх: вайн мотт цара вайна ларбар, кху хьолехь мукъан, и хилар. Казахстанехь зудабераш ишколе ца дахийтар, с одной стороны- вынужденная была мера, (рабочие руки с ранних лет итд), с другой -далеко вперед смотрели вайн дай тогда.

[Marty]

Сообщение от BarbaroSSA

интересно, является слово "к1онжах" вариантом диалекта?

иза ца хаа суна, амма доьхьара суна и дош А.Бисултанов байт йукъахь гина, я как то переводила этот стих, потому сразу вспомнила)
"сан-м дита хIун дара цхьа ненан пекъар бен
хIусам бен серлонийн гIонжагIахь лаьтта
хIора а сан гIалат даггара декъалден
цхьа чурт бен ден кошан гIовлангахь"

[Сэр с ЧИАССР]

Стиглара сайратийн а, седарчийн а ц1ераш

ГIаал - солнечная система
Сайракх/Сайрат - планета
Маьлха зIенан сайраташ - планеты солнечной системы
Малха - солнце
Рош/ГIош - Меркурий
Садов седа/Дилбат/ЦIарз - Венера
Латта - Земля
Мистр - Марс
Саьхьар/Иркали - Юпитер
Салкха/Итто - Сатурн
Эри/Нарта - Уран
ХIай - Нептун
Паати - Плутон
Маа - космос
Iаст - астрономия, космическая наука
Чатакхина тача - млечный путь
ТIаара - Сириус
ЦIайру - комета
Буж седа - астероид, метеорит
ВорхIвешин ворхI седа - Большая медведица
ТIегIара бIоьвнаш - зодиаки северного полушария
НегIара бIоьвнаш - зодиаки южного полушария
МаьркIажа седа - созвездие Ориона
Аами - созвездие Водолея
БIалл - созвездие Тельца
Сту лоцу гезга - созвездие Скорпиона
ТIу - созвездие Стрельца
Цкъарг - созвездие Льва
Iааждат - созвездие Дракона
Кхаасарг - созвездие Весов
ЗIуугIа - созвездие Девы
Буокказ - созвездие Овна
Сацкъар - созвездие Рыбы
Iааби - созвездие Близнецов
Понд - созвездие Козерога
Iарм - созвездие Рака
ГIаабали - созвездие Лебедя
Къилба седа - полярная звезда
Кхо ког седа - Сириус, Бетельгейзе и Процион в созвездии Малого Пса
КоврэгIина седа - созвездие Близнецов (Кастор и Поллукс)
Чухчахьер, чухчахьарие - созвездие Малой Медведицы
ЛабагI - созвездие Голубя
ТIуди - созвездие Мухи
ХьаргI - созвездие Ворона
Iарш - поднебесье
Малхбузе/буссе - запад
Малхбале/боле - восток
Къилбседе/тIегIа - север
Къилбе/негIа - юг
Стигал - небо
Ами - небосвод
Ана - вселенная
Ана йист - горизонт
Малх аьзниш - солнечные лучи
Бутт - луна
Бетт са - лунный свет
Седа - звезда
Села Iад - радуга
Азалла - вечность
Сеннар - пространство
Хидуна - небеса
Зохьа - время, когда Венера находится в утреннем цикле
ПIарс - полюс
ГIела - небесные синева
Сегам/Сегар - сияние
Селард - светило
Таанхьаж - рассвет
Де-буьйса - сутки
Буьйра - ядро
Лаьтта буьйра - ядро Земли
ГIаарси - календарь
Мур - период
Заррат - атом
Мисхалг - частица
Кхийранаш - миры
Маматар - небесный
Могш - магнит
Мохкал - климат
----------
Т1едаькхна: Иса_Балаев

[CheViking]

Сэр с ЧИАССР, это уже Марти тут постилa на первых страницах.
Несколько недель ищу в словарях и книгах эти слова.
Многие даже искать не надо, они из арабского языка, но некоторые вовсе сложно найти

[Сэр с ЧИАССР]

Турпалаллин иллеш тIехь нисло тахана цхьаболчу дешархошна муьлш бу ца хуучу къаьмнийн цIераш.

Масала, ташхойн, таркхойн, салойн элий, желтой, мисархой, шемахой, гIезалой, осмалой, гIебартой, и. дI. кх.

Таркхой, салой, ташхой элий – гIумкин элий бу. Желтой – грекаш, мисархой – египтянаш, шемахой — сирийцаш, осмалой– туркой, гIезалой – татараш, гIебартой – кабардинцаш бу.

Иштта нисло турпалхой лелабаханчу меттигийн цIераш.

Масала,Таркхойн хIорд – Каспийн хIорд, Боьлкъазар гIала – Кизляр,Ширванан аренаш – хIинцалерчу Азербайджанера Ширванан кIошт, пана аре, пана мохк – йистйоцу акха, адамо когбаккхаза латтанаш, гIулозан боьранаш – Черказийн раьгІнашца йолу хьаннаш евлла таьІна меттигаш. ГIоба — Кубань хи. Ийдал — Волга хи.

СалттIай – паччахьан заманчохь эскарш дехьа–сехьа дохуш хилла бурам.

Эндари – Дагестанера Андрей – аул. ХIинжа-гIала – кхузаманахьлера Махачкала ю.

Акхаройн цIераш хуьлу иллеш тIехь.

Тахана нислуш ю цхьаццаболчу нехан Була цIе. Була – зубр бохург ду. Алмас – адамех тера, нахана дика дохьу, туьйранашкара васт ду. Иштта цIе а туьллу нохчаша шайн берашна.

Гила борз – тІахъаьлла турпал борз. Цуьнан сийнна туьллуш ю берана Гила боху цIе.

Нана борз – уггар дера шен бен, кIезий лардеш, леташ ерг ю ширчу нохчийн кхетамехь.

Царал сов била борз хила тарло иллеш тIехь. И бIаьстенан юьххьехь йина, кхиъна ялаза борз ю.

Гила – дин бохург ду.

Iовла Iахар – Iай биначу Іахарх олу.

Деций – уьстагІий ду.

Пхьаьрчий – толлу жIаьлеш ду. Ширчу заманчохь, тІехуу дин санна, чIогIа хьоме лелош хилла уьш нохчаша.

Биэр – дань, налог, ясакх.

Базанан дечиг – тис ягодный.

ДаIам – ондатра ю. ДаIам санна ву олу дилхалахь, могаш, онда волчу стагах.*
---------
*Кхузахь г1алато ю!
Да1ам-Барсук ю

Онда́тра-ж зоол. -хин дахка
Карасаев А.Т., Мациев А.Г. Русско-чеченский словарь

ЧагIалкх – нохчаша вирца цхьаьна уггар оьзда йоцучу дийнатех лору акхаро ю.

Туодакх – къора котам (дудак).

ЦIокъ – ша болчу ломан баххьашкахь ехаш йолу дера акхаро, (барс).

Борзанан ков – босболчу эчигах (борза) дина ков, (бронзовые ворота).

Мимпес – амнистия, манифест, паччахьан омрийца лаьцначуьра паргІатваккхар.

Гуьмалг— даьтта чохь лело кхийра кхаба.

ГІарбаш – рабыня.

Бурчам – стихия.

ГІарол – часовой.

ГІера – тIемалойн тоба, (военная дружина).

Кано – конвой.

Чалтач – палач.

Меташка – оьрсийн зуда, (матушка).

МухІажар – цаваьлла махкара дІавахана стаг.

Сахь – бархI кана ялтийн барам.

Йитаб – дIасабуьгучу тутмакхийн тоба, (каторжный этап).

ЦIоькъа – акха, караІамоза бохург ду.

ЦIоькъа айгIар – акха, тІехаа Іамоза говр ю.

Эсаран мох – Iуьйренан йис тІера хьоькху шийла мох бу.

ХІордан мох – Таркхойн хІорд болчу агІорара хьоькху догІанна хьалхара мох бу.

Туш – адам деха меттиг, стоянка, городище.

Йора кIайн кехат – мохехь, карахь саца ца луш, йорт етта кехат.

ЦIен цIет – бекхаман билгалонна йоккхуш хилла дегIан меже (цIeт) цIийх юзий хилла, цундела цунах цIен аьлла.

Букара тоьла – корта охьатаIийна бен чоьхьа ца валалуш йолу, лаьттах яьккхина къайле.

ЦIоькъа рема – караIамозачу, акхачу говрийн рема.

ДорхI – гуьйренан малхо дохдинчу лаьттах хьалайолу сийна буц.

Екъа йорт – говрахь воьдучу беречунна лан хала долу говран болар, иноходь.

Дерматан дуьрстанаш – стоммачу цIоканах йина дуьрста.

Докхан нуьйр – дакх олучу дечигах (березех) йина нуьйр.

Нуьйран гIонжукъа – говрана тIехууш атта хилийта, куьйга схьалоцу нуьйран дечигах йина меже.

Децийн дилха – уьстагIийн жижиг.

Гуьржин цIен чагIар – гуьржаша кемсех доккхучу мустдинчу муттан цхьа тайпа.

Муьшан дечиган текх – карагач.

Къохка дечиган кад – клен.

Акха борц – арахь дIабеза болуш болу борц ( дикое просо).

Куьйган кохьар – куьйга хьийзаеш дама, ахьар, цу боккхуш йолу коьчал (ручной жернов).

Оьзиган шед – дика дабагI динчу цIоканах йина шед.

Совран ботт – стоммачу цIоканах йина туьран, шаьлтанан ботт, (кожанные ножны).

Iаьржа гIалмакхо – черный калмык.

Iаьржа иэр – толлу жIаьлийн цхьа тайпа.

Машин чоьш – гезго маша буцу хьесий. Илли тIехь кху кепара далийна ду: оьхучу цIийнна машийн чоьш дагийна, аьлла. Гезган маша багийча оьхучуьра цIий соцуш хилла.

Дехаран кехат – цхьа гIоли, нийсо, бакъдерг лоьхуш паччахан хьаькамашка яздеш хилла кехат (прощение).

Тхьамда – тобанна хьалхаваьлла стаг.

Сало – токхо (изобилие).

Сет – хIост (отметина).

Сур – эскар, бIо (войско).

ЦІетта – вийначу мостагIчунна чIир екхна хилар тоьшалла деш даьккхина лерг, куьг, корта я кхин йолу дегIан меже.

ЦІура — евнух.

Сардал – паччахьан векал, наместник царя.

ГIера – дуккха а цхьанагулъеллачу акхаройх арданг, гIера олу, цунах схьадаьлла ду мостагIийн гIера бохург.

Аьрта лоьраш – шайн корматалла кхоччуш караерзийна боцу лоьраш.

КIайн истанг – кIайчу машех беш болу нохчийн куз.

Мокхазар бердаш – мокхазан тIулган бердаш.

Сухара леча – аренца бен беш долу леча.

Къорза эпсар – бес-бесара духар дуьйхинчу паччахьан эпсарех (драгунех, уланех) олуш хилла.

Ханнийн божла – тIеттIа стоммий дечигаш (ханнаш) йохкуш диначу божлех олу.

Тесина некъ – уьшала йолчохь, я охьтаьIна меттиг йолчохь латта тосуш бинчу некъах олу.

Берцан сискал – берцах (просо) сискал, худар, локъмаш еш хилла хьалха.

Мекха зIенаш – мекхано йиъна, тишъелла аьчкан хIазарех йина зIе.

Огаран буц – хи йисте йолуш йолу сеналла.

ГIота – даьхнин керт, цхьацца долчу иллештIехь чохь Iен цIа.

ГIундалгIеш – адамал лекха йолу, басар доккху яраш (черная бузина).

Ботт – тур, шаьлта, урс чудуьллу ботт (ножны).

ГIалмакхойн аре – гIамаран аре, (калмыцкая степь).

Нуьйран бухка – нуьйр динан букъа тIехь чIагIен бахтар (седельная подпруга).

Акха эмалк – караIамоза, акха говр.

ГIап – патармаш чудохку гIап, (патронташ), мостагIашна дуьхьал чIагIйиначу меттигах а олу гIап, (крепость).

ГIура – тоьпан молха чудухкург (пороховница).

ГIап – тIамна йина г1ишло (чIагIо).

Истанг – батийначу тIергIан, машин куз (войлочный ковер).

Черт – эрзах йина кIелтосу хIума (рогожа, циновка).

МазлагIа – накхарш лело меттиг.

ГIели диллина ботт – гIелин (олово) кIурбиллина ботт (луженные оловом ножны).

ГIала – стен сай.

Докхан дечиг – береза.

Кера мекхаш – хьийзина мекхаш. «Болатан бурош ва санна, чIабийна ва даьIна, хьан кера и мекхаш», аьлла ду илли тIехь.

Базаран бамба – базарахь духку кIади.

Оьрсийн мокха – саттийна шена чудуьллуш масех дитт долу мокха (урс). Кхечу кепара цунах олуш хилла «Завалун мокха» и Завъялов цIе йолчу оьрсийн совдегархочо духкуш хилла дела.

Йохаран гIала – лийрдолу адам санна, юхур йолу гIала боху маьIна ду оцу дешнийн. Изза чулацам болуш далийна ду илли тIехь: «Йохаран паччахьан набахти» боху дешнаш.

Сетта пошта – говраш южуш йолу хьалдолчу нехан кIеда пайтон (ворда, фаэтон).

БIарз – говрах, вирах хилла тIаьхье.

ГIирмийн мохк – Iаьржачу хIордана йисттехь гIирмин (Крым) гIезалой (татараш) беха мохк.

КIайн ловзар – кхузахь бакъ ловзар бохучу маьIнехь лела.

Иштта иллеш тIехь нисдала тарло кIайн йийсар.

Хьоьхан гирда буьззина цIен деши – липа олучу дечигах йина 12 кийла хIума чухоьа пхьегIа.

ДоьгIначу гIокхана мажар кхеттачу кIантана… – дIахIоттийначу Iалашонна (мишень) нийсалла топ тохар.

Дерматан жуларш – дабагI динчу цIоканан дуьрстанаш.

Дермат, дабагI дар – цIока шех пайдаэца кечъяр.

Эрмалойн турмал – эрмалоша (армянаша) юхкуш хилла бинокль, (подзорная труба).

Анда – болат.

Арц – хьун яьлла лам.

Алаша – южуш лелош йолу говр.

Акъари – ломахь шера меттиг (плато, плоскогорье).

Яйдакх говр — нуьйр тиллаза говр.

Курпал – йоккха топ, (мортира).

Йохаран курпал – оьккхуш болу йоккха тоьпан хIоъ.

Кху материала тIехь билгалдахаза дисина кхин а дуккха а кхета хала долу дешнаш хир ду иллеш тIехь. Цундела авторо дехар до дешархошка и тайпа дешнаш гулдеш, «Иманехь кхетош-кхиоран центре» (тел: 89288853195) даийта аьлла.

Хатуев Iабдулхьамид, яздархо.

[Сэр с ЧИАССР]

CheViking, Знаю,решил обновить.Может у 1арби Вагапова есть свой блог,или страница попытайся связаться с ним. А этот 1иса из Старых Атагов может и у него есть свой аккаунт?
1АХЬ БЕШ БОЛУ БОЛХ ЧОГ1 МЕХАЛ БУ Х1УН СА ВАШ,ДЕЛА РЕЗА ХУЬЛИЛ,ДАЛА БЕРКАТЕ БОЙЛА И ВАЙ КЪОМАН!

[Marty]

сегодня обсуждали термин же йама)
пришли к выводу, что ЖЕ это производная от жигара- быстро, а йама от йум)
то есть получается, что "же йама"- быстрый или маневренный галоп)